Wczoraj, tuż przed wyjazdem z Gwatemali, Jarek przysłał mi informacje o nowo odkrytej steli. Znajdowała się w południowo-zachodniej części północnego sektora Nakum.

„Stela leżała od dłuższego czasu częściowo przykryta przez ziemię, częściowo na powierzchni, rozbita na masę kawałków. Wspomina o niej Nicholas Hellmuth, który odwiedził Nakum w latach 70.

Nocne dopasowywanie fragmentów reliefu do steli. Na zdjęciu: Magda Rusek (przy steli), Walfre Chi (w białej koszuli; kierowca przyglądajacy sie pracy archeologów) i Jarek Źrałka.

W tym roku postanowiliśmy dokładnie przekopać obszar wokół steli. Okazało się, że znajdują się na niej fragmenty reliefu i tekstów hieroglificznych. Lewa część steli jest dobrze zachowana. Widać na niej postać dzierżącą długą włócznię. Po prawej stronie stoi kolejna postać z włócznią. Niestety, duża część reliefu z tej strony odspoiła się od steli. Fragmenty tej odspojonej płaskorzeźby udało nam się odnaleźć i częściowo dopasować do reszty steli.

Teraz przy skladaniu reliefu pracują: Katarzyna Radnicka (w kapeluszu), Jarek Źralka i Bogumił Pilarski.

Z tym zabytkiem czeka nas jeszcze sporo pracy, bo w przyszłym roku musimy przekopać miejsce gdzie wystaje sama baza - dolna część steli.

Tu mamy przy tej samej pracy: Bogumiła Pilarskiego (od lewej), Katarzynę Radnicką, Jarka Źrałkę i Konrada Lewka.

Jedno jest pewne, pod względem reliefu jest to najlepiej zachowana stela z Nakum. Stylistycznie datować można ją na późny okres klasyczny (ok. 600-800 n.e.). Przypuszczalnie przedstawia dwóch władców lub, władcę i wysokiego dostojnika, albo też władcę i następcę tronu.

Nigdy nie przepadałam za puzzlami. A to, co robią, jest zdecydowanie trudniejsze niż taka układanka.

Miejscami na steli zachowały się fragmenty polichromii. Ciekawe jest też to, że twarz osoby stojącej po lewej stronie została intencjonalnie zniszczona, dosłownie skuta, co widać dokładnie po śladach pozostawionych w tym miejscu. Skuta została w czasach prekolumbijskich.”

Szkoda, że stela jest tak uszkodzona. A - jak pisze Jarek - jest i taknajlepiej zachowana spośród odkrytych dotąd w Nakum.

Tegoroczne prace w Nakum powoli się kończą. Wykopy są zasypywane ziemią. Część ekipy wróciła już do Polski. Nadal jednak kontynuowane są prace laboratoryjne – czyli jak pisze Jarek „studia nad ceramiką i innymi zabytkami” - w laboratorium polowym Projektu w Santa Elena.

Poza tym możemy jeszcze liczyć na dalsze wieści o wykopaliskach, czyli: do następnej notki.

Fragmenty steli w laboratorium polowym w Nakum.

A tu - poskładana stela.

I jeszcze jedno ujęcie tej samej steli.

Zdjęcia: Robert Słaboński

Wracamy do sektora północnego Nakum, dowodzonej przez Jarka Źrałkę. Tam również trwa praca w tunelach. Niżej ostatni mail od Jarka, ale najpierw zdjęcie przypominające Piramidę X.

Piramida X - widok ogólny. Fot. Projekt Archeologiczny Nakum

„Już na samym początku sezonu otwarliśmy dwa tunele u podstawy Piramidy X (jeden na głównej, centralnej osi budowli, drugi w południowej części piramidy), aby za ich pomocą dotrzeć do najstarszych faz architektonicznych tej konstrukcji i tym samym zrekonstruować proces jej rozbudowy na przestrzeni setek lat trwania cywilizacji Majów. Wiemy, że Majowie mieli zwyczaj wznosić nowe budowle nad konstrukcjami już istniejącymi w taki sposób, że nowe założenia architektoniczne bardzo często niemal w całości przykrywały starsze budowle. Na samym początku tunelu wykonanego w centrum Piramidy X odkryliśmy pochówek. Niestety kości zmarłego były bardzo źle zachowane. Wstępne datowania grobu umiejscawiają go w okresie preklasycznym (w tzw. środkowym lub późnym okresie preklasycznym (ok. 800 p.n.e.-250 n.e.). Na wyposażenie zmarłego składały się cztery jadeitowe paciorki. Ich odkrycie może wskazywać na wysoki status społeczny pochowanej osoby. Tunel w centrum przyniósł także odkrycie starszej ukrytej w głębi piramidy budowli. Udało się nam jak dotąd odsłonić kilka schodów prowadzących na jej szczyt oraz mur wieńczący tą wczesną piramidę. W wypełnisku tej starej budowli odkrytych zostało wiele fragmentów ceramiki, w tym piękne fragmenty figurek.”

Na zdjęciu obok: Beata Golińska i Magda Rusek podczas dokumentacji pochówku u podstawy Piramidy X.

Kasia Leboch i Bogumił Pilarski w tunelu południowym w Piramidzie X.

To też tunel południowy, a w nim Kasia Leboch.

Jarek Źrałka w tunelu centralnym pod Piramidą X.

I jeszcze raz ten sam tunel.

A na tych dwóch ostatnich w tej notce zdjęciach są fragmenty figurek znalezionych w obu tunelach pod Piramidą X

Zdjęcia: Projekt Archeologiczny Nakum

Dostałam od Jarka nową porcję zdjęć. Jedno dołączyłam do wczorajszej notki o preklasycznej budowli pod Patiem 1. Kolejne wykorzystam dziś i w następnych wejściach. Dobrze mieć taki zapas.

A teraz zapowiedziany już dalszy ciąg informacji o pracach w części południowej Nakum. Ekipą robotników i archeologów kieruje tam Wiesiek Koszkul. I to on jest autorem wpisu poniżej.

„Kontynuujemy prace nad poszukiwaniem początku i końca skomplikowanej budowli z kanałem na wodę odkrytej przez nas kilka lat temu. Kanał ten zaczynał się na drugim tarasie Piramidy 15, biegł na wysokim na około 3 metry murze na zachód i później skręcał na południe gdzie zabudowany został późniejszą Budowlą 13. Pomiędzy Piramidami 14 i 15 otworzyliśmy duży wykop, by rozpoznać jego początek – prace w tym miejscu wciąż trwają. Poszukiwanie jego końca jest o wiele bardziej skomplikowane gdyż pod Budowlą 13 wybudowano na nim gruby mur utrudniający posuwanie się tunelem wzdłuż kanału. By go obejść otworzyliśmy pionowy wykop po wschodniej stronie Budowli 13, z którego wykonaliśmy tunel w kierunku zachodnim i po ok. 10 m doszliśmy do kanału który wciąż biegnie na południe w kierunku Akropolu Centralnego, najważniejszego miejsca w Nakum. Prace idą powoli, gdyż wyeksplorowany w tunelu materiał (kamienie, ziemia, zaprawa) trzeba ciągnąć najpierw tunelem poziomo do pionowego szybu a później na linie wyciągać na powierzchnię.

Praktycznie w każdym z wykopów odkrywamy dziennie setki fragmentów ceramiki, często pięknie malowanej z motywami geometrycznymi, roślinnymi, przedstawieniami postaci, glifami i pseudoglifami. Mnóstwo też wychodzi odłupków i wiórów krzemiennych, nieco mniej noży krzemiennych, siekier czy wiórów obsydianowych.”

Na zdjęciu wyżej: Praca w tunelu wzdłuż muru po którym biegnie kanał na wodę.

 Ewa Borsukiewicz podczas prac dokumentacyjnych w głębokim tunelu w pobliżu fryzu odkrytego dwa lata temu pod Piramidą 14.

A tu na obu zdjęciach (wyżej i niżej) widać Tono Contrerasa konserwującego fryz pod Piramidą 14. 

Badaniami w części północnej Nakum kieruje Jarek Źrałka. O tym, co tam się dzieje - jutro.

Zdjęcia: Projekt Archeologiczny Nakum

Dziś wracamy do informacji o odkryciach w Nakum. Do tej pory zamieszczałam te, które dotyczyły prac w północnej części miasta. Ale równolegle trwały badania w części południowej. O tym co tam się dzieje napisał mi Wiesiek Koszkul:

Wykop na Patiu 1. Na dole widać relikty preklasycznej budowli, m.in. schody.

„W dwóch wykopach założonych na terenie największego dziedzińca Akropolu (Patio 1), głęboko pod nawarstwieniami z okresu klasycznego, odkryliśmy schody i fasady budowli z środkowego lub późnego okresu preklasycznego (ok. 600-100 p.n.e.). Są one o ponad 1000 lat starsze od architektury widocznej obecnie w Nakum, pochodzącej z ostatniej fazy funkcjonowania tego ośrodka (to ok. 800-950 n.e.). W jednym z tych wykopów idziemy już tunelem w kierunku wschodnim wzdłuż najniższego stopnia schodów tej budowli by znaleźć ich koniec. Jest możliwe, że schody te były flankowane przez olbrzymie stiukowe maski ale by to sprawdzić potrzebujemy jeszcze kilku dni pracy.

W północno-wschodnim narożniku Patia 1 nieco pod powierzchnią placu odkryliśmy też grubą warstwę popiołu z mnóstwem ceramiki, fragmentami antropomorficznych figurek, przęślików oraz wiórów obsydianowych i krzemiennych. Trudno jest stwierdzić czy jest to śmietnisko czy też są to pozostałości po jakimś rytuale, biorąc jednak pod uwagę fakt, iż warstwa ta znajduje się w bezpośrednim pobliżu wejścia do jednego z pałaców, jest możliwe, że są to pozostałości po mieszkających w nim w schyłkowym okresie klasycznym Majach (ok. IX-X w. n.e.). Warstwa ta ciągnie się na dość dużej przestrzeni, w przyszłości planujemy więc zrealizować szeroko zakrojone badania w tym miejscu."

Małgosia Koszkul (z prawej) i Wiesiek Koszkul badają preklasyczną budowlę pod Patiem 1

To tyle na teraz. Jutro będzie więcej.

Zdjęcia: Projekt Archeologiczny Nakum

Nie, nie od kopania, ale od informacji o kolejnych odkryciach. Sześć godzin temu dostałam od Kasi Radnickiej krótką informację o trzech osobach z Politechniki Krakowskiej, które dołączyły do archeoekipy.

Oto co Kasia napisała:

Dwie Anny - Kozińska (z lewej) i Kaseja - studentki Politechniki Krakowskiej przy pracy.

„W kwietniu tego roku do projektu Nakum dołączyli badacze z Politechniki Krakowskiej: architekt dr Zbigniew Wikłacz oraz studentki Wydziału Architektury Anna Kozińska i Anna Kaseja. Od tego roku rozpoczęli współpracę z grupą archeologów z Uniwersytetu Jagiellońskiego. Badacze z Politechniki zajmują się m.in. wykonaniem cyfrowych rekonstrukcji piramid, badanych od kilku lat przez archeologów z UJ. W przyszłości planowane jest dokonanie konsolidacji i restauracji niektórych budowli z Nakum. W załączniku wysyłamy komputerową rekonstrukcję kompleksu zwanego Grupą Północną. Wizualizację wykonały studentki Anna Kaseja i Anna Kozińska pod okiem dr Wikłacza.”

Cyfrowa rekonstrukcja jednej z piramid w północnej części Nakum wykonana przez dwie Anny, studentki Politechniki Krakowskiej

Anna Kozińska i Anna Kaseja podczas pomiarów w piramidzie X.

Studentki z PK na jednej z piramid w Nakum.

Zdjęcia: Katarzyna Radnicka



Badania w zachodniej komnacie. Magda Rusek i Kamil Karski eksplorują kryptę grobową.

W poprzedniej notce była informacja o pochówku nr 5 – w krypcie. Ten grób znajduje się głębiej – pod grobem dziecka pochowanego prawdopodobnie w IX wieku - w komnacie zachodniej w świątyni na szczycie piramidy X.

Tylko krótko przypomnę, że w krypcie znajdowały się szczątki człowieka dorosłego. Obok niego leżało wyposażenie grobowe - m.in. naczynie w stylu Balanza Negro i jadeitowy paciorek. Według naszych archeologów ten pochówek można datować na wczesny okres klasyczny – to lata ok. 250-600 n.e.

Poza grobowcem nasi naukowcy znaleźli jeszcze naczynie ofiarne nakryte dużą skorupą (widać je na zdjęciu niżej. O nim będzie dzisiejsza notka - to Ofiara nr 15 wg klasyfikacji Projektu Nakum).

„Po jej uniesieniu okazało się, że wewnątrz znajdują się kości tak malutkie i kruche, że musiały należeć do noworodka – relacjonują Jarek i Wiesiek. - Jego czaszka pod względem grubości przypominała skorupkę jajka. Obok szkieletu odnaleźliśmy też kości palców osoby dorosłej /osób dorosłych/ sugerujące, że do wnętrza naczynia złożono odcięte ludzkie palce. Ten zwyczaj jest znany z innych ośrodków Majów (np. z Caracol w Belize), gdzie odkryto depozyty składające się z odciętych palców, które mogą świadczyć o odprawianiu rytuałów związanych z kultem przodków.”

Ofiarę nr 15, podobnie jak grób, archeolodzy datują na wczesny okres klasyczny (ok. 250-600 n.e.). A niżej wiele zdjęć z prac przy odsłanianiu i dokumentowaniu tego znaleziska.

Kamil Karski dokumentuje Ofiarę nr 15. 

Jarek wyjmuje z ziemi naczynie ofiarne ze szczątkami noworodka.

Jarek (z lewej) i Kamil oglądają naczynie z ofiary nr 15.

Ofiara ze szczątkami noworodka.

Zdjęcia: Jarosław Źrałka i Projekt Archeologiczny Nakum



Dziś obiecane info o drugim pochówku, odkrytym jeszcze przed Wielkanocą w Piramidzie X w północnej części Nakum. Oto co napisali o nim Jarek i Wiesiek.

Pochówek nr 5. Na zdjęciu widać naczynie w stylu Balanza negro i fragment czaszki.

Niżej: Lokalizacja pochówków 4. i 5. Widać że grobowiec nr 5 ma formę krypty obstawionej dużymi kamieniami.

„W wycięciu wykonanym w posadzce zachodniej komnaty Piramidy X odkryliśmy pochówek dziecka (Grób nr 4 w klasyfikacji pochówków Projektu Nakum). Po jego wyeksplorowaniu zaczęliśmy kopać niżej i natrafiliśmy na kolejny grób.

Ten drugi grobowiec ulokowany był w krypcie (Grób nr 5 wg klasyfikacji pochówków Projektu Nakum). Szkielet, ułożony w pozycji podkurczonej na lewym boku, należał do osoby dorosłej, zaś w skład wyposażenia grobowego wchodziły: czarno malowane naczynie, dysk z ceramiki oraz jadeitowy paciorek. Nad grobem, w górnej partii krypty odnaleźliśmy dużą ilość przepalonych węgli drzewnych będących śladem dawnych ceremonii pogrzebowych. Czarne naczynie jest szczególnie ciekawe, ponieważ reprezentuje tzw. typ Balanza Negro - w dolnej części posiada charakterystyczną kryzę (podobną do odstającego na zewnątrz elementu opasującego całe naczynie), jest datowane na wczesny okres klasyczny (ok. 250-600 n.e.).

Pod względem odnalezionych zabytków w grobie oraz na zewnątrz niego, pochówek można wydatować na wczesny okres klasyczny (ok. 250-600 n.e.).

Sam pochówek dziecka (Grób nr 4) był zlokalizowany powyżej grobu osoby dorosłej (nr 5)- z badań archeologicznych wiemy, że musiał on zostać złożony kilkaset lat później (najprawdopodobniej w IX wieku n.e.). Nie jest jednak jasne czy Majowie wiedzieli o istnieniu starszego pochówku, czy też odkryli go przypadkowo chowając dziecko. Pierwsza hipoteza jest bardzo prawdopodobna i wskazywałaby ona na to, że Piramida X była miejscem grzebania ważnych osób w ciągu okresu klasycznego. Kiedy Majowie dotarli do grobu nr 5 częściowo przemieszali jego kości: czaszka zmarłego była niekompletna i nie znajdowała się w oryginalnej pozycji - jej górna część została wtórnie ułożona na naczyniu w stylu Balanza Negro.”

Naczynie w stylu Balanza Negro chwilę po wyjęciu go z grobu. Oglądają je Jarek (z lewej) i Wiesiek.

Zdjęcia: Jarosław Źrałka i Projekt Archeologiczny Nakum

Dziś, po krótkim odpoczynku w Santa Elena ekipa archeologów wraca do Nakum. Ma tam jeszcze masę pracy i tylko miesiąc do zakończenia tegorocznych wykopalisk.

Najwyższa pora napisać więc o kolejnych odkryciach w piramidzie X, zwłaszcza że wkrótce będą do zaprezentowania nowe. Prace prowadzone są przecież także w sektorze południowym Nakum.

Na szczycie piramidy X jest świątynia o kilku komnatach. W zachodniej archeolodzy odkryli dwa pochówki (o tym drugim będzie informacja lada dzień). A we wschodniej...

Widok na komnatę wschodnią świątyni na piramidzie X. Widać "zapieczętowane" drzwi i tajemnicze otwory w posadzce.

W tej komnacie kopał m.in. Konrad Lewek.

"Po drugiej stronie budowli - w komnacie wschodniej - prowadzone są szczegółowe badania archeologiczne, których celem jest ustalenie dokładnego wyglądu i rozmiarów tego pomieszczenia - piszą Jarek i Wiesiek. - Jeszcze przed rozpoczęciem badań widać było, że wschodnia komnata świątyni uległa niemal całkowitemu zawaleniu. Runęło jej sklepienie i ściana wschodnia.

Fragmenty kadzielnicy, tuż po wydobyciu ich z ziemi.

Badania prowadzone w tym miejscu doprowadziły do odkrycia na posadzce dużej ilości rytualnie zniszczonych naczyń, fragmentów figurek oraz przedmiotów wykonanych z krzemienia. Wśród zabytków jest m.in. naczynie pokryte hieroglifami, krzemienne ostrze noża, a także rytualnie zniszczona kadzielnica przedstawiająca boga słońca. Jest to jedno z najpiękniejszych naczyń jakie udało się nam do tej pory odkryć w Nakum. Widać wyraźnie twarz bóstwa, jego charakterystyczny T-kształtny język wystający z ust oraz zmarszczki pokrywające twarz i noc.

Kadzielnica przedstawia boga słońca.

Tak wygląda kadzielnica po sklejeniu jej przez Bogumiła Pilarskiego i Kasię Leboch.

Ponadto na posadzce tej komnaty znaleźliśmy cztery niewielkie otwory o nieznanej funkcji. Największy z nich wypełniony był popiołem, który zawierał kawałki ceramiki oraz dużą ilość krzemiennych odłupków. Nasze badania w tym miejscu wskazują na to, że wejście do komnaty zostało rytualnie zapieczętowane przez Majów. Większość odkrytych zabytków znajdowała się w warstwie spalenizny. Wejście zamknięto, a w jej wnętrzu dokonano tzw. „rytuału zakończenia” (z hiszp. „rito de terminación”), którego częścią było intencjonalne niszczenie przedmiotów. Najczęściej tego rodzaju rytuały związane były z celebracją końca użytkowania danej budowli lub pomieszczenia. Interpretuje się je jako: a) ceremonialne zamknięcie/zapieczętowanie budowli wcześniej używanej/zamieszkiwanej przez zmarłego władcę, w momencie wstąpienia na tron nowego króla, który zdecydował się na dokonanie przebudowy starszej struktury; b) przed opuszczeniem danej struktury, a nawet całego ośrodka; c) w ważnych momentach o charakterze społecznym, związanych na przykład ze zmianą cyklu kalendarzowego. Inne znaleziska tego typu wiążą się z praktykami rytualnymi jako przejaw desakralizacji, a także rytualnego "uśmiercenia" budynku."

A tu jeszcze kilka zdjęć sklejonej kadzielnicy. Zrobiła je Kasia Leboch.

Ta kadzielnica jest naprawdę piękna. Nie dziwię się, że tak wszystkich zachwyciła.

Na koniec jeszcze dwie foty fragmentów drugiej kadzielnicy. Niestety, na razie wiem tylko tyle, że została odkryta. Jak tylko dowiem się czegoś więcej od razu napiszę.

Fragment drugiej kadzielnicy znalezionej w komnacie wschodniej świątyni na piramidzie X.

Zdjęcia: Katarzyna Leboch i Projekt Archeologiczny Nakum

Obiecałam, że jak tylko dostanę zdjęcia, to napiszę o pożegnalnym , a właściwie przedświątecznym, meczu, który nasi archeolodzy rozegrali z robotnikami przed wyjazdem na Wielkanoc do Santa Elena.

No i dostałam je. Całą masę. Pracowicie robiły je: Kasia Leboch, Beata Golińska i Magda Rusek. Trzeba przyznać, że kilka ujęć jest wręcz doskonałych. No i zawodnicy starali się pokazać z jak najlepszej strony.

A ponieważ mecze głównie się ogląda, proponuję najpierw obejrzenie zdjęć. Wynik spotkania podam na końcu notki. Na razie sugeruję tylko delikatnie, by przyjrzeć się, w jak „zawodowych” strojach wystąpiły obie drużyny. Zwłaszcza buty są powalające: sandały, klapki, gumowce i tzw. buty wykopowe. Te ostatnie przynajmniej z nazwy pasują :)

Beata Glińska podczas meczu nosiła taką koszulkę.

Awers – świetny. Rewers – oczywiście również. Wierszyk brzmi tak:

"Gdy w pelotę grać musimy

i drużynę wystawimy,

Dziadek Źrałka nam pomoże -

Wspomóż nas o DOBRY BOŻE !!!

Wujek Wiesiek z piłką biegnie,

Gdy gola strzeli, aż się wszystko rozpierdzieli

Teraz kolej na Bogusia

pomknie z piłką do Guciusia

potem kolej na Kamila....

Ach jak piękna jest ta chwila!

… panie dzielnie dopingują

swoich panów podbudują.

To jest oczywista rzecz...

Polska dzisiaj wygra mecz!"

Beata anonsowała także publiczności wynik meczu - na takiej niepozornej tabliczce. Tylko kto jest kim? Obstawiam, że Tukany to jednak miejscowi robotnicy, a archeolodzy to Machos de Maquina.

Sprostowanie: Jarek mi właśnie powiedział na Skype, że Tukany to archeolodzy! Bardzo przepraszam :). A La Maquina to nazwa wioski, z której pochodzi większość robotników.

O wyniku meczu napisał Tak:

„Przegraliśmy tylko 0:2, ale walczyliśmy dzielnie.”

I jeszcze dodatkowa informacja: do Nakum nasza ekipa powraca 9 kwietnia, czyli w poniedziałek.

Do tego czasu musimy nadrobić informacyjne zaległości. Wkrótce zatem zamieszczę notki o: odkryciach w komnacie wschodniej świątyni  na Piramidzie X, więcej o drugim pochówku w komnacie zachodniej i o odkryciu w sektorze południowym Nakum.

Zdjęcia: Katarzyna Leboch, Magda Rusek i Beata Golińska

Beata Golińska z tabliczką informacyjną o tym kto gra i jaki jest (póki co) wynik meczu.

Mecz został rozegrany 3 kwietnia.

W jednej z pierwszych tegorocznych notek pisałam, że w tym sezonie - poza badaniami nieinwazyjnymi - priorytetem będą prace na dwóch budowlach. To: znajdująca się w części południowej Nakum piramida U, która wygląda na nietkniętą przez rabusiów i piramida X, leżąca w Nakum północnym, niestety, mocno naruszona przez złodziei.

Nie tylko złodzieje próbowali zawładnąć piramidą X. Dżungla też, co świetnie widać na zdjęciu niżej. Na szczycie piramidy zachowała się świątynia składająca się z sześciu komnat. Badane są dwie z nich: zachodnia i wschodnia.

Piramida X położona jest na wschód od tzw. Placu Północnego. Pod zadaszeniem z gałęzi na jej szczycie jest świątynia

„W pierwszej z nich natrafiliśmy na zagadkowe wycięcie w posadzce wypełnione luźną ziemią i kamieniami – piszą Jarek i Wiesiek. - Zwykle tego rodzaju wycięcia zwiastują istnienie w tym miejscu depozytów ofiarnych lub pochówków składanych przez Majów.

Jarek (z lewej) i Wiesiek w komnacie zachodniej. Pracują przy wycięciu w posadzce.

Nad wycięciem w świątynnej posadzce, jak też poniżej niej, odkryliśmy dużą ilość węgli i kawałków ceramiki wskazujących na to, że w komnacie odprawiano rytuały, których częścią było między innymi palenie różnych przedmiotów. Obok wycięcia, na poziomie posadzki, znajdował się także fragment naczynia zawierającego sporą ilość węgli drzewnych.

Ta sama dziura w posadzce, ale już głębsza. Przy niej: Magda Rusek; w niej - Kamil Karski.

Eksploracja tego miejsca trwała kilka dni, jednak wysiłek opłacił się - we wnętrzu natrafiliśmy na pochówek małego dziecka. Nie wiemy jednak czy zmarło ono w sposób naturalny, czy też zostało złożone w ofierze. Szkielet niebawem zostanie dokładnie przeanalizowany przez naszą antropolog, Varinię Matute.

Jarek oświetla odsłonięty właśnie pochówek dziecka.

Pochówek dziecka w komnacie zachodniej w Piramidzie X.

Badania prowadzone w tym miejscu były utrudnione już od samego początku, między innymi ze względu na bardzo mały rozmiar wycięcia. Musieliśmy się „wczołgiwać” do środka leżąc na posadzce, wciskając głowę i tułów do „dziury”. Praca w tej pozycji była na tyle niewygodna, że co jakiś czas trzeba było się zmieniać. Kiedy w końcu udało nam się wyeksplorować szkielet, naszym oczom ukazały się kolejne kości ludzkie, tym razem należące do osoby dorosłej. Drugi szkielet znajduje się dosyć głęboko - poniżej posadzki.

Wydobywanie szczątków dziecka z grobu. Na zdjęciu Kamil Karski (od lewej), Jarek Źrałka i Magdalena Rusek.

Ponadto okazało się, że dziura powiększa się i kontynuuje w kierunku północnym w taki sposób, że prace archeologiczne stają się w tym miejscu coraz trudniejsze. W związku z tym zdecydowaliśmy się otworzyć tuż obok wykop w formie szybu. Dzięki temu będziemy mogli odsłonić cały pochówek; do tej pory udało się dotrzeć tylko do dwóch kończyn zmarłego.”

Magda i Kamil składali szczątki dziecka po wydobyciu ich z grobu. Brakuje jeszcze czaszki.

Jarek i Wiesiek obiecali napisać wkrótce więcej o badaniach w świątyni. Czyli... znów czekamy. A za chwilę proponuję obejrzenie pozostałych zdjęć z prac na piramidzie X. Muszę je tylko wstawić. Po co jednak cała notka ma czekać? :)

Magdalena Rusek i Kamil Karski podczas eksploracji pochówku dziecka.

Teraz pod posadzkę zaglądają Jarek Źrałka i Małgosia Koszkul.

Jarek i Wiesiek oczyszczają znalezisko.

Konrad Lewek oświetla wycięcie w posadzce, w którym zostały odkryte dwa pochówki.

Przy eksploracji pochówku dziecka pracowała cała ekipa. Tym razem na zdjęciu: Jarek Źrałka (fotografuje), Konrad Lewek i Beata Golińska.

A to szczątki dziecka, przy których wszyscy pracowali.

Jarek Źrałka wydobywa z grobu czaszkę dziecka.

Zdjęcia: Projekt Archeologiczny Nakum